شب یلدا؛ فرصتی برای با هم بودن
شب یلدا؛ فرصتی برای با هم بودن

شب یَلدا یا شب چلّه یکی از کهن ترین جشن های ایرانی است. در این جشن، طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها در نیم کرهٔ شمالی، که مصادف با انقلاب زمستانی است، گرامی داشته می شود. این شب به زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر (آخرین روز پاییز) تا طلوع آفتاب در اول ماه دی (نخستین روز زمستان) گفته می شود. کلمه «یلدا» برگرفته از واژهٔ سریانی ܝܠܕܐ به معنای زایش است و شب چله هم که مترادف شب یلداست، برگرفته از چهل ، مخفف «چهله» و صرفاً نشان دهندهٔ گذشت یک دورهٔ زمانی معین (و نه الزاماً چهل روزه) است.

یلدا از گذشته تا امروز

در دوران کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد آغاز می شد که در اوستا، واژه سَرِدَ (Sareda)به مفهوم «سال» و خود به معنی بشارتِ پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی بر تاریکی بود. مردم در یلدا که شب اول زمستان و درازترین شب آن است، آتش روشن میکردند تا تاریکی که نماینده اهریمن بود و عاملان اهریمنی و شیطانی نابود شوند و بگریزند، همچنین مردم گرد هم جمع می شدند و شب را با خوردن، نوشیدن، شادی و پایکوبی و گفتگو می گذراندند و هرچه میوه تازه فصل و میوه های خشک که در انبار نگه داشته بودند در سفره می گذاشتند. انار و هندوانه جزو مهم‌ترین ملزومات شب یلدا بودند زیرا رنگ قرمز (نماد نور خورشید) گرامی بود، رنگ سرخ انار و هندوانه و انتخاب سیب قرمز و سنجد در سفره شب یلدا چه بسا اشاره به همین موضوع دارد.
آداب شب یلدا در طول زمان تغییر نکرده و ایرانیان در این شب، معمولاً شامی فاخر همچنین انواع خشکبار و میوه ها که رایج ترین آن هندوانه و انار دان شده است را مهیا و دور هم سرو می کنند. پس از سرو تنقلات، قصه گویی بزرگان خانواده برای دیگر اعضای فامیل، مرسوم است که در این شب بزرگ خانواده تفألی به دیوان حافظ می زند و اهل ذوق و شاعری، سروده های خود را برای دیگران می خوانند و تا سپیده دم بیدار می مانند و در کنار یکدیگر خود را سرگرم می کنند تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی و سردی، روحیهٔ آنان را تضعیف نکند و با به روشن شدن آسمان به رخت خواب می روند و استراحت می کنند. در مجموع اینها آدابی است با قدمت 8 هزار ساله، که از فرهنگ باستانی مهر در میان مردم باقی مانده و هر سال با شب یلدا نو می شود.
yalda2

رسم و رسومات جالب شب یلدا در شهرهای مختلف ایران

ایران کشوری با فرهنگی غنی است که مردمانش بنا به ذوق و سلیقه و طبیعت منطقه ای که در آن زیست می کنند، هر یک برای برگزاری سنت های کهن آداب خاص خود را دارند، که در ادامه به برخی از آنها اشاره شده است.

تهران

تهرانیان قدیم در همه اعیاد خود سنت حسنه جمع شدن افراد خانواده در منزل بزرگتر خانواده را منظور می داشتند و همه فرزندان خانواده در منزل مادر و پدر جمع می شدند. از سنن یلدای تهران، صرف میوه های تابستانی از جمله هندوانه است که به دلیل نزدیکی این مراکز کشاورزی با تهران، میوه هندوانه در خوراکی های شب یلدای تهرانیان قرار گرفته است.آجیل شب یلدا نیز از دیگر مصروفات تهرانی ها است که ترکیب آن نشانی از اعتقاد و تجربه اهالی تهران قدیم به خواص گوناگون میوه های خشک شده است که با عنوان "آخشیج "(تضادها) کاربرد داشته است. ولی تهرانی ها شب یلدا را همه ساله جشن می گیرند تا سنت های زیبای قدیم در لابلای زندگی مدرنیته شهرنشینیشان حفظ شود.
291

اصفهان

به باور اصفهانی های قدیم، زمستان به دو بخش "چله" و "چله کوچیکه" تقسیم می شد که موعد چله از اول دی ماه تا ‪ ۱۰بهمن بود اما "چله کوچیکه" از دهم بهمن آغاز می شد و تا سی بهمن ادامه داشت. البته آیین برگزاری شب چله در اصفهان به دو نام "چله زری" (ماده) و"عمو چله"(نر) تقسیم می شود زیرا از گذشته تاکنون همه موجودات و اشیاء را بر اساس جنس مذکر و مونث تقسیم می کردند. اصفهانی ها دوشب را به عنوان شب چله برپا می کردند و آیین های مخصوص به این شب را به جا می آوردند. آیین شب چله در شهر اصفهان خانوادگی برگزار می شده است و خانواده های اصفهانی با پهن کردن سفره ایی با عنوان "سفره شب چله"، این شب را گرامی می داشتند.
هندوانه به عنوان نمادی کروی که برونش سبز و درونش قرمز است و سمبل خورشید محسوب می شود، به عنوان مهم ترین میوه بر سر سفره چله قرار می گیرد. از دیگر بخش های این آیین در اصفهان قدیم پهن کردن تمام البسه و رختخواب ها در هوای آزاد بویژه در مقابل خورشید با هدف خوش آمدگویی به "عمو چله" و "چله زری" بوده است.

قزوین

مردم استان قزوین نیز همچون دیگر هموطنان ایرانی، این آیین کهن را با رفتن به خانه بزرگترها می گذرانند. به عقیده بزرگترها آوردن میوه های مختلف خشک و تر و میوه های سرخ فام که به "شب چره" معروف است، همراه با خوراکی های دیگر شگون داشته و زمستان پر برکتی را نوید می دهد.
در بعضی مواقع که مادر بزرگ ها در آوردن تنقلات تاخیر می کنند کوچکترها شعر "هر که نیارد شب چره - انبارش موش بچره" سر می دهند، که مادربزرگ در آوردن "شب چره" تعجیل می کند. دراین شب اغلب مردم قزوین با خوردن سبزی پلو با ماهی دودی و سپس هندوانه، انار، انواع تنقلات از جمله کشمش، گردو، تخمه، آجیل مشگل کشا و انجیر خشک، شب نشینی خود را به اولین صبح زمستانی گره می زنند.
به عقیده مادر بزرگ های قزوینی اگر در این شب ننه سرما گریه کند باران می بارد، اگر پنبه های لحاف بیرون بریزد برف می آید و اگر گردنبند مرواریدش پاره شود تگرگ می آید. یکی دیگر از آداب و رسوم "شب یلدا" فرستادن "خونچه چله" از سوی داماد به عنوان هدیه زمستانی برای عروس است. در این خونچه برای عروس پارچه، جواهر، کله قند و هفت نوع میوه مثل گلابی هندوانه، خربزه، سیب، به با تزئینات خاصی فرستاده می شود.
jenn-kosar-437311-1

آذربایجان (شرقی و غربی)

در خطهٔ شمال و آذربایجان رسم بر این است که در این شب خوانچهای تزیین شده به خانهٔ تازه عروس یا نامزد خانواده بفرستند. مردم آذربایجان در سینی خود هندوانه ها را تزئین می کنند و شال های قرمزی را اطرافش می گذارند. درحالی که مردم شمال یک ماهی بزرگ را تزئین می کنند و به خانهٔ عروس می برند.

مازندران

در مازندران شب یلدا بسیار با اهمیت و گرامی داشته می شود. در این شب همه مردم به خانه پدر بزرگها و مادر بزرگها رفته و ضمن دور هم نشینی و خواندن فال حافظ و فردوسی خوانی به خوردن تنقلات و میوه جات خصوصا" انار و هندوانه و ازگیل می پردازند و با خوردن و نوشیدن و شنیدن صحبتها و داستان های بزرگترها شب را به صبح می رسانند و معتقدند که صبح بعد از یلدا روز پیروزی خورشید بر سیاهی و تاریکیها است.

فارس

سفرهٔ مردم شیراز مثل سفرهٔ نوروز رنگین است. مرکبات و هندوانه برای سرد مزاج ها و خرما و رنگینک برای گرم مزاج ها موجود است. حافظ خوانی جزو جدانشدنی مراسم این شب برای شیرازی هاست. البته خواندن حافظ در این شب نه تنها در شیراز مرسوم است، بلکه رسم کلی چله نشینان شده است.
alice-hampson-5714

همدان

همدانی ها فالی می گیرند با نام فال سوزن. همه دور تا دور اتاق می نشینند و پیرزنی به طور پیاپی شعر می خواند. دختر بچه ای پس از اتمام هر شعر بر یک پارچه نبریده و آب ندیده سوزن می زند و مهمان ها بنا به ترتیبی که نشسته اند شعرهای پیرزن را فال خود می دانند. همچنین در مناطق دیگر همدان تنقلاتی که مناسب با آب و هوای آن منطقه است در این شب خورده می شود. در تویسرکان و ملایر، گردو و کشمش و مِیز نیز خورده می شود که از معمولترین خوراکی های موجود در این استان هاست.
nordwood-themes-475566

خراسان

در شهرهای خراسان خواندن شاهنامهٔ فردوسی در این شب مرسوم است. یکی از آیین های ویژه شب یلدا در استان خراسان رضوی و خراسان جنوبی برگزاری مراسم «کف زدن» است. در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوبک را که در این دیار به «بیخ» مشهور است، در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف بزرگ سفالی به نام «تغار» می ریزند. مردان و جوانان فامیل با دسته ای از چوب های نازک درخت انار به نام «دسته گز» مایع مزبور را آنقدر هم می زنند تا به صورت کف درآید و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد تا مایع مزبور کف کند. کف آماده شده با مخلوط کردن شیره شکر آماده خوردن شده و پس از تزیین با مغز گردو و پسته برای پذیرایی مهمانان برده می شود. در این میان گروهی از جوانان قبل از شیرین کردن کف ها با پرتاب آن به سوی همدیگر و مالیدن کف به سر و صورت یکدیگر شادی و نشاط را به جمع مهمانان می افزایند.

اردبیل

در اردبیل رسم است که مردم، چله بزرگ را قسم می دهند که زیاد سخت نگیرد و معمولاً گندم برشته (قورقا) و هندوانه و سبزه و مغز گردو و نخودچی و کشمش می خورند.

گیلان

در گیلان هندوانه را حتماً فراهم می کنند و معتقدند که هر کس در شب چله هندوانه بخورد در تابستان احساس تشنگی نمی کند و در زمستان سرما را حس نخواهد کرد.
joanna-kosinska-340749

کرمان

مردم کرمان تا سحر انتظار می کشند تا از قارون افسانه ای استقبال کنند. قارون در لباس هیزم شکن برای خانواده های فقیر تکه های چوب می آورد. این چوب ها به طلا تبدیل می شوند و برای آن خانواده، ثروت و برکت به همراه می آورند.

کردستان

در کردستان نیز خانواده هایی که عروس به خانه بخت فرستاده اند خوانچه هایی حاوی هندوانه و آجیل و همچنین هدیه را به خانه نو عروس و داماد می فرستند.
3942

کرمانشاه

در استان کرمانشاه نیز، شب یلدا از جایگاه ویژه ای در میان مردم برخوردار است و همواره با مراسم زیبایی همراه است. مردم استان کرمانشاه در این شب بیدار می مانند تا با شعر خواندن، قصه گفتن، فال حافظ گرفتن و آجیل خوردن با مادر جهان در زادن خورشید همراهی و همدردی کنند. میوه هایی نیز در این شب خورده می شود که به گونه ای نمادی از خورشید است مانند هندوانه سرخ، انار سرخ، سیب سرخ و یا لیموی زرد، قصه هایی از عشق جاودانه شیرین و فرهاد، رستم و سهراب، حکایت حسین کرد شبستری و خواندن اشعار زیبا و دلنشین شامی کرمانشاهی در گذشته نقل مجالس شب یلدا در کرمانشاه بود.
آن روزها افراد فامیل به خانه بزرگترین فرد فامیل می رفتند و با تکاندن برف های زمستان از لباس هایشان در گرمای آرامش بخش کرسی فرو می رفتند. افراد فامیل بر سر یک سفره باهم شام می خوردند و بر روی سفره مخصوص این شب خوردنیهای متنوعی چیده می شد.
خوردنی هایی از قبیل آجیل، راحت الحلقوم، مشکل گشا، شیرینی محلی دست پخت مادر بزرگها به خصوص نان شیرینی معروف "نان پنجره ای، کاک و نان برنجی"، و میوه هایی چون انار، سیب و هندوانه که نگین این سفره بود. یکی از آداب زیبایی که شب یلدا در استان کرمانشاه وجود دارد گرفتن فال حافظ است که مردم با اعتقادات خاص خود رهنمودهایش را چراغ راه مشکلات خود در زندگی قرار می دهند.همچنین دختران دم بخت با این کار از باز شدن بخت خود در آن سال خبری می گرفتند.

سیستان و بلوچستان

مردم این استان نیز براساس یک سنت دیرینه در شب یلدا در خانه بزرگ قوم خویش گردهم می آیند و به قصه هایی که پدربزرگ ها و مادر بزرگ ها برایشان نقل می کنند گوش می دهند.
برگزاری جشن های خانوادگی همراه با گروهی از اعتقادات اسطوره ای، شبی خاطره انگیز را برای خانواده های زاهدانی به ویژه کودکان ونوجوانان فراهم می کند. گفتن قصه، گرفتن فال حافظ، بازی های دسته جمعی نظیر گل یا پوچ و بیان لطیفه و خاطره را از سرگرمی های شب یلدا در این منطقه عنوان کرد.

استان مرکزی

آیین شب یلدا در استان مرکزی از قدیم در سه شب متوالی با عناوین شب "چله بزرگه"، "چله وسطی" و "چله کوچیکه" برگزار می شده و خویشان و دوستان سفره ای از مهر را می گشودند و از هر دری سخنی می گفتند. یکی از آیین های ویژه یلدا، در استان مرکزی دیدار و بزرگان و سالخوردگان فامیل بوده است.
در شب های چله فامیل دور کرسی چوبی جمع می شدند و به قصه های بزرگترها گوش می دادند. زنان و دختران روستایی غذا و تنقلات ویژه این شب را مهیا می کردند. در سینی های قدیمی مسی، انواع میوه و تنقلات به ویژه هندوانه، انگور، تخمه و نخودچی کشمش، و خرما را مهیا می کردند. در این شب استثنایی پس از صرف شام و خواندن دعای شکر در پای سفره، همگان در کنار هم، از شادی ها و غم ها، موفقیت ها، اعتقادات، امیدها و بیم هاشان می گفتند.
بزرگترها و ریش سفیدان فامیل در این شب علاوه بر خواندن اشعار حافظ، سعدی و فردوسی خاطرات و داستان های کهن ایران زمین را برای اعضای خانواده نقل می کردند.
در شب یلدا، بزرگترها با کودکان هم بازی می شدند،"پر یا پوچ" دزد بازی و مشاعره از جمله بازی هایی است که در شب چله با مشارکت همه اعضای خانواده رواج داشت. این رسومات تا ‪ ۵۰سال پیش در شهر اراک و سایر مناطق استان مرکزی به شکلی فراگیر وجود داشت اما اکنون به ندرت می‌توان چنین جلوه هایی را به چشم دید.

سخن پایانی

رهسپار یلدای خاطره انگیزی برای شما آرزو می کند.
عمرتون ۱۰۰ شب یلدا، دلتون قد یه دریا /توی این شب های سرما، یادتون همیشه با ما
یلدا مبارک
رهسپار


درباره نویسنده

سپیده سلیمی سپیده سلیمی
نویسنده

فارغ التحصیل رشته ی مهندسی معماری از دانشگاه آزاد اسلامی قزوین، با توجه به علاقه ی زیادی که به پلت فرم های توسعه ی جمع سپاری داشته وارد شرکت رهسپار شده است

پست های دیگر

نظرات

نرم افزار رهسپار
راه های ارتباطی
رهسپار

رهسپار راه کاری نوین برای سفری ایمن و ارزان است که به وسیله به اشتراک گذاری وسیله نقلیه در سفر های بین شهری صورت میگیرد. به این روش Ridesharing گفته میشود.